Uitleg

Alle uitleg tonen

1. De dwalende groepen in de voorbeschikking

   Je moet geloven in Allahs schepping en gebod: Zijn beschikking en Zijn wet. Wie dwalend over de voorbeschikking praat, valt in drie groepen. De "Madjoes-achtigen" loochenen de voorbeschikking, al geloven ze in gebod en verbod; hun extremen ontkennen Allahs voorkennis en het opschrijven, hun gematigden Zijn alomvattende wil, schepping en macht: de Muʿtazila en wie met hen instemt. De "polytheïsten" aanvaarden beschikking en voorbeschikking maar ontkennen gebod en verbod: "de polytheïsten zullen zeggen: had Allah gewild, dan hadden wij geen shirk gepleegd"; wie de voorbeschikking aanvoert om gebod en verbod opzij te zetten, hoort bij hen, en dat komt veel voor bij soefi's die zich op de "werkelijkheid" beroepen. De "Iblīs-achtigen" aanvaarden beide, maar noemen dat een tegenstrijdigheid van de Heer en vallen Zijn wijsheid en rechtvaardigheid aan, zoals van hun voorman Iblīs verteld wordt. De mensen van de leiding geloven in beide: Allah schiep alles, wat Hij wil gebeurt en wat Hij niet wil niet, Hij omvat alles met kennis en heeft alles in een duidelijk Boek vastgelegd.

2. Oorzaken erkennen

   Toch ontkennen zij de oorzaken niet die Allah schiep en waardoor Hij de gevolgen schept: "Wij zonden er water mee neer en brachten er allerlei vruchten mee voort", "Allah leidt ermee wie Zijn welbehagen volgt", "Hij laat er velen mee dwalen en leidt er velen mee". Allah zegt dus dat Hij door middel van oorzaken werkt. Wie zegt "Hij werkt er alleen bij, niet erdoor", gaat tegen de Koran in en ontkent de krachten en natuurlijke eigenschappen die Allah schiep, zoals wie het vermogen van de dienaar ontkent. Wie oorzaken zelf scheppend maakt, pleegt shirk en schrijft Allahs daad aan iets anders toe: elke oorzaak heeft een andere oorzaak nodig om haar gevolg te geven, en er is altijd iets wat haar werking kan tegenhouden, tenzij Allah dat wegneemt. Niets in het bestaan doet iets helemaal alleen, behalve Allah: "van alles hebben Wij paren geschapen, opdat jullie nadenken", dus weten dat de Schepper van de paren Eén is.

3. "Uit één komt slechts één voort"

   Wie zegt dat uit Allah maar één ding voortkomt, "omdat uit één slechts één voortkomt", is onwetend: niets in het bestaan brengt in zijn eentje iets voort, behalve Allah die alle paren schiep. Vuur waarin Allah hitte legde, verbrandt alleen samen met iets wat kan branden; valt het op de salamander (samandal) of robijn, dan verbrandt het die niet, en een lichaam kan worden ingesmeerd zodat het niet verbrandt. De zon heeft voor haar stralen een lichaam nodig dat ze terugkaatst, en achter een scherm van wolken of een dak komen ze niet. Het punt: je moet in de voorbeschikking geloven, want dat hoort bij volledig tawḥīd. Ibn ʿAbbās zei: het is het snoer van het tawḥīd; wie Allah één verklaart en in de voorbeschikking gelooft, heeft een volledig tawḥīd; wie Allah één verklaart en de voorbeschikking loochent, breekt met zijn loochening zijn tawḥīd af. En je moet in de sharīʿa geloven: gebod en verbod, belofte en dreiging.

4. Waarom de mens de sharīʿa nodig heeft

   De mens heeft in dit leven een wet nodig: hij moet bewegen om nut te halen en om schade af te weren, en de sharīʿa onderscheidt wat hem baat van wat hem schaadt; ze is Allahs rechtvaardigheid in Zijn schepping en Zijn licht onder Zijn dienaren. Het gaat niet alleen om rechtvaardigheid in de omgang tussen mensen: ook een mens alleen moet doen en laten, want hij is "ḥārith hammām", zoals de Profeet ﷺ zei: "de meest ware namen zijn Ḥārith (wie werkt) en Hammām (wie zich iets voorneemt)"; hij beweegt door zijn wil. Dus moet hij weten of wat hij wil hem baat of schaadt. Een deel daarvan weet hij door zijn aanleg, zoals dat eten en drinken hem goed doet; een deel door te redeneren met zijn verstand; en een deel alleen doordat de profeten het hem leren, uitleggen en hem leiden.

5. Goed en kwaad van daden

   Men verschilde: kent het verstand goed en kwaad van daden? Iedereen is het eens dat het verstand weet of een daad bij de handelende past of niet, dus of ze leidt tot wat hij liefheeft en geniet, of tot wat hij haat en hem schaadt. Dat weet je soms door het verstand, soms door de openbaring, soms door beide; maar de details, en de afloop van daden in geluk of ellende in het Hiernamaals, ken je alleen door de openbaring, zoals de details van Allahs namen en eigenschappen alleen via de openbaring bekend zijn, ook al kent het verstand de hoofdlijnen: "je wist niet wat het Boek was of het geloof, maar Wij maakten het tot een licht". Een groep dacht dat goed en kwaad nog iets anders betekenen dat het verstand kent; een tegengestelde groep dacht dat goed en kwaad in de openbaring hier helemaal buiten vallen. Beide vergisten zich.

   Meer uitleg

   Omdat beide groepen ontkenden dat Allah liefheeft, welbehagen heeft, toornig en blij is, verschilden ze, terwijl ze het eens waren dat Allah niets slechts doet: is dat op zich onmogelijk, zodat je je niet kunt voorstellen dat Hij het kan? Of is Hij er vrij van vanwege het "verstandelijk slechte"? De eersten maakten in Zijn schepping en gebod geen verschil tussen leiding en dwaling, goeden en zondaars, en prezen Hem dus niet voor de rechtvaardigheid die Hij doet of het onrecht dat Hij laat. De anderen pleitten Hem vrij op grond van een "verstandelijk slecht" dat niet bestaat; zo maakten ze Hem gelijk aan Zijn schepselen in wat goed en slecht is, en vergeleken ze Hem met Zijn dienaren in wat geboden en verboden wordt.

6. Wie alleen de voorbeschikking ziet

   Wie alleen naar de voorbeschikking kijkt, opgaan in het Heer-zijn verheerlijkt en blijft staan bij de "kosmische werkelijkheid", maakt geen verschil meer tussen kennis en onwetendheid, waarheid en leugen, vroomheid en zonde, gehoorzaamheid en ongehoorzaamheid, vrienden en vijanden van Allah. Zij gaan in tegen Allahs Boeken en religie, maar ook tegen zintuig en ervaring, en tegen verstand en redenering. Want ieder van hen geniet van het een en heeft pijn van het ander; hij onderscheidt wat eetbaar is en wat niet, wat hitte en kou hem doen. Dat onderscheid tussen nuttig en schadelijk is de religieuze werkelijkheid. Wie denkt dat een mens een punt bereikt waarop alles altijd gelijk voor hem is, verzint iets: zelfs een slapende verliest zijn waarneming niet en droomt van wat hem blij of verdrietig maakt. Toestanden als "overweldiging", fanāʾ en mystieke dronkenschap betekenen alleen dat je sommige dingen niet waarneemt; en in niet-onderscheiden zit geen lof.

   Meer uitleg

   Hoor je een shaykh zeggen "ik wil niets willen", "de kenner heeft geen eigenbelang" of "hij wordt als een dode in de handen van de wasser", dan is alleen te prijzen dat hij geen wil heeft voor wat niet bevolen is, en niet streeft naar wat niet bevolen is. Bedoelt hij dat zijn wil helemaal verdwijnt en hij genot en pijn niet meer voelt, dan gaat hij in tegen zintuig en verstand; en wie dat prijst, gaat in tegen religie en verstand.

7. De soorten fanāʾ

   Fanāʾ heeft drie betekenissen. 1) Het religieuze, wettige fanāʾ dat de profeten brachten: opgaan van wat Allah niet beval in wat Hij wel beval; van aanbidding van anderen in aanbidding van Hem, van gehoorzaamheid aan anderen in gehoorzaamheid aan Hem en Zijn Boodschapper, van vertrouwen op anderen in vertrouwen op Hem, van liefde voor anderen in liefde voor Hem en Zijn Boodschapper, van vrees voor anderen in vrees voor Hem, zodat Allah en Zijn Boodschapper hem dierbaarder zijn dan wat ook. 2) Wat sommige soefi's noemen: opgaan zodat je niets anders dan Allah meer ziet, zodat je door de Aanbedene je aanbidding vergeet en door de Herdachte je gedenken. Dat is een gebrekkige toestand die sommige zoekers overkomt; het hoort niet bij de weg naar Allah, en de Profeet ﷺ en de eerste moslims kenden het niet. Wie het als eindpunt ziet, dwaalt duidelijk. 3) Opgaan zodat niets anders bestaat: denken dat het bestaan van het schepsel het bestaan van de Schepper is. Dat is de leer van de ketters en de aanhangers van eenwording, de meest dwalende mensen.

8. Ze kunnen hun leer niet volhouden

   Niemand van hen kan zijn leer consequent volhouden. Ziet hij alleen de voorbeschikking zonder verschil tussen geboden en verboden, en wordt hij daarnaar behandeld (geslagen en uitgehongerd tot hij veel pijn lijdt), en verwijt hij dan wie hem dat aandeed, dan breekt hij zijn eigen leer af. Je zegt hem: dit was bepaald en voorbeschikt; Allahs schepping en voorbeschikking gelden voor jullie allebei. Is de voorbeschikking jouw argument, dan ook het zijne; zo niet, dan is ze voor geen van beiden een argument. Zo bewijst het verstand dat de leer van wie alleen de voorbeschikking ziet en gebod en verbod negeert, onjuist is.

9. Vergeving vragen

   De gelovige moet het gebodene doen, het verbodene laten en geduldig zijn met wat bepaald is: "wie godvrezend en geduldig is, Allah laat het loon van de weldoeners niet verloren gaan"; "wees geduldig, Allahs belofte is waar, en vraag vergeving voor je zonde": geduld samen met vergeving vragen. Alle dienaren, de eerste en de laatste, hebben vergeving nodig. De Profeet ﷺ zei: "Keer berouwvol tot jullie Heer; bij Hem in Wiens hand mijn ziel is, ik vraag Allah meer dan zeventig keer per dag om vergeving"; "er komt een sluier over mijn hart, en ik vraag Allah honderd keer per dag om vergeving"; en hij bad: "Allah, vergeef mij mijn fouten, mijn onwetendheid, mijn overdaad...". Ādam vroeg vergeving en had berouw, en zijn Heer verkoos hem; Iblīs hield vol en klampte zich vast aan de voorbeschikking, en werd vervloekt. Wie zondigt en berouw toont, lijkt op zijn vader (Ādam), en wie op zijn vader lijkt, doet niets verkeerd. Daarom zet Allah tawḥīd en vergeving vragen samen: "weet dat er geen god is dan Allah en vraag vergeving voor je zonde"; "aanbid niemand dan Allah... en vraag jullie Heer om vergeving". In een hadith: "De duivel zegt: ik heb de mensen met zonden vernietigd, en zij vernietigden mij met lā ilāha illā llāh en vergeving vragen."

   Meer uitleg

   Over Dhū n-Nūn (Yūnus) wordt verteld dat hij in de duisternis riep: "er is geen god dan U, glorie aan U, ik was een van de onrechtplegers"; en de Profeet ﷺ zei: "met het smeekgebed van mijn broer Dhū n-Nūn bidt geen bedroefde zonder dat Allah zijn zorg wegneemt". Samengevat: bij het gebod moet hij zich inspannen om in kennis en daad te gehoorzamen, en daarna vergeving vragen voor zijn tekortkomingen. Daarom is het voorgeschreven alle daden met vergeving vragen af te sluiten: na het gebed vroeg de Profeet ﷺ driemaal vergeving; "zij die in de vroege ochtend om vergeving vragen" stonden ’s nachts op en sloten af met vergeving vragen; en de laatste soera die neerkwam zegt: "prijs de glorie van je Heer en vraag Hem om vergeving".

10. Geduld met de voorbeschikking; Ādam en Mūsā

    Bij de voorbeschikking moet hij Allah om hulp vragen om te doen wat bevolen is, op Hem vertrouwen, Hem aanroepen en bij Hem bescherming zoeken; zo blijft hij afhankelijk van Hem in het zoeken van goed en het laten van kwaad. Hij moet geduldig zijn met wat bepaald is, en weten dat wat hem trof hem niet kon missen, en wat hem miste hem niet kon treffen. Hierbij hoort de discussie tussen Ādam en Mūsā. Mūsā zei: "Ādam, jij bent de vader van de mensen; Allah schiep je met Zijn hand, blies Zijn geest in je en liet Zijn engelen zich voor je neerwerpen; waarom heb je ons en jezelf uit het Paradijs gebracht?" Ādam zei: "Jij bent Mūsā, die Allah uitverkoos door met je te spreken; hoe lang vóór mijn schepping vond je opgeschreven: Ādam was zijn Heer ongehoorzaam en dwaalde?" Hij zei: "zoveel jaar". "Zo won Ādam het van Mūsā." Mūsā verweet hem niet de zonde, want Ādam had er berouw over getoond, en wie berouw heeft is als wie geen zonde heeft; hij verweet hem de ramp die hen daardoor trof. Bij rampen moet je naar de voorbeschikking kijken, en voor zonden vergeving vragen.

11. Aanbidding en hulp zoeken

    Wie gebod en voorbeschikking allebei in acht neemt, aanbidt Allah, zoekt Zijn hulp en vertrouwt op Hem; hij hoort bij wie Allah begunstigde. Allah bracht beide grondslagen vaak samen: "U alleen aanbidden wij en U alleen vragen wij om hulp", "aanbid Hem en vertrouw op Hem", "op Hem vertrouw ik en tot Hem keer ik terug", "wie Allah vreest, Hij maakt voor hem een uitweg... en wie op Allah vertrouwt, Hij volstaat voor hem". Bij het offerdier zei de Profeet ﷺ: "Allah, van U en voor U": wat niet door Allah gebeurt, gebeurt niet; en wat niet voor Allah is, baat niet en blijft niet. Aanbidding heeft twee grondslagen nodig: oprechtheid tegenover Hem, en overeenstemming met wat Hij met Zijn boodschappers zond. ʿUmar bad: "Allah, maak al mijn werk goed, maak het oprecht voor Uw aangezicht, en geef niemand er een deel in." Al-Fuḍayl ibn ʿIyāḍ zei over "om jullie te beproeven wie de beste daden doet": de meest oprechte en de meest juiste. Is een daad oprecht maar niet juist, dan wordt ze niet aanvaard; juist maar niet oprecht, ook niet; ze moet oprecht én juist zijn. Oprecht is: voor Allah; juist is: volgens de sunna. Daarom verwijt Allah de polytheïsten "partners die voor hen een religie vastlegden waarvoor Allah geen toestemming gaf", en dat ze verboden wat Hij niet verbood.

12. Vier groepen in aanbidding en hulp zoeken

    Mensen vallen in aanbidding en hulp zoeken in vier groepen. De godvrezende gelovigen zijn voor Hem en met Hem: ze aanbidden Hem en zoeken Zijn hulp. Een groep aanbidt Hem zonder Zijn hulp te zoeken en zonder geduld: ze zijn nauwgezet in gehoorzaamheid, vroomheid en sunna, maar machteloos en ongeduldig. Een groep zoekt hulp, vertrouwt en is geduldig, zonder rechtschapen te zijn in het gebod of de sunna te volgen: zo iemand krijgt soms macht, een bijzondere toestand, en wonderlijke inzichten en invloed die de eerste groep niet krijgt, maar zonder goede afloop, want hij is niet godvrezend, en de afloop is voor de godvrezenden. De religie van de eerste groep is zwak maar blijvend, als hij haar niet bederft met ongeduld en machteloosheid; van de tweede blijft alleen wat met gebod en sunna overeenkwam. De slechtste groep aanbidt Hem niet en zoekt Zijn hulp niet. De Muʿtazila zijn in hun respect voor gebod en verbod beter dan de fatalisten die de sharīʿa negeren; de soefi's zijn in voorbeschikking en het zien van Allahs heerschappij beter dan de Muʿtazila, maar sommigen negeren een deel van het gebod en maken opgaan in de heerschappij tot doel, zodat ook zij zich van de gemeenschap afzonderen. Beide groepen ontstonden in Baṣra.

13. De metgezellen volgen; het rechte pad

    De religie van Allah is wat Hij met Zijn boodschappers en Boeken zond: het rechte pad, de weg van de metgezellen van de Boodschapper ﷺ, de beste generatie. "De eersten van de Muhājirūn en de Anṣār en wie hen goed volgden: Allah is tevreden met hen"; "de beste generatie is die waarin ik gezonden ben, dan de volgende, dan de volgende". Ibn Masʿūd zei: wie van jullie iemand wil volgen, volge wie gestorven is, want voor de levende is de beproeving niet uitgesloten; dat zijn de metgezellen van Muḥammad ﷺ, de vroomste harten van deze gemeenschap, met de diepste kennis en het minste vertoon; erken hun recht en houd je aan hun leiding. Ḥudhayfa zei: o Koranlezers, wees standvastig en ga de weg van wie vóór jullie waren. De Profeet ﷺ trok een lijn en lijnen rechts en links ervan, en zei: "dit is de weg van Allah, en dit zijn wegen; op elk ervan staat een duivel die ertoe oproept", en reciteerde: "dit is Mijn rechte pad, volg het".

    Meer uitleg

    Allah beval ons in het gebed te zeggen: "leid ons het rechte pad, het pad van hen aan wie U gunsten gaf, niet van wie de toorn treft en niet van de dwalenden". De Profeet ﷺ zei: "de joden treft de toorn en de christenen dwalen", want de joden kenden de waarheid en volgden haar niet, en de christenen aanbaden Allah zonder kennis. Daarom zei men: zoek bij Allah bescherming tegen de beproeving van de zondige geleerde en de onwetende aanbidder. Ibn ʿAbbās zei over "wie Mijn leiding volgt, dwaalt niet en wordt niet ellendig": Allah garandeert wie de Koran leest en ernaar handelt dat hij in deze wereld niet dwaalt en in het Hiernamaals niet ellendig wordt. Hij sluit af met de bede om leiding naar het rechte pad.