Uitleg

Alle uitleg tonen

1. Het bevel om de hele Koran te overdenken

   Regel 5: wat Allah ons meedeelt, kennen we in één opzicht en niet in een ander. Allah zegt: "Overdenken zij de Koran niet? Was hij van een ander dan Allah, dan vonden ze er veel tegenstrijdigheid in", "hebben zij het woord niet overdacht?", "een gezegend Boek dat Wij jou neerzonden opdat zij de verzen ervan overdenken", "overdenken zij de Koran niet, of zitten er sloten op hun harten?" Hij beval dus het hele Boek te overdenken. En Hij zegt: "Hij is het die jou het Boek neerzond; daarin zijn duidelijke verzen, die de kern van het Boek vormen, en andere die dubbelzinnig zijn... en niemand kent de taʾwīl ervan dan Allah; en de gegrondveste geleerden zeggen: wij geloven erin, alles komt van onze Heer."

2. Waar stop je in het vers? Twee meningen

   De meeste vroegere en latere geleerden stoppen na "niemand kent de taʾwīl ervan dan Allah"; dat is overgeleverd van Ubayy ibn Kaʿb, Ibn Masʿūd en Ibn ʿAbbās. Van Ibn ʿAbbās: uitleg is er in vier soorten: wat de Arabieren uit hun taal kennen; wat niemand mag niet weten; wat de geleerden weten; en wat alleen Allah weet, en wie beweert dat te weten liegt. Van Mujāhid en anderen: de gegrondveste geleerden kennen de taʾwīl. Mujāhid zei: ik heb de mushaf van begin tot eind aan Ibn ʿAbbās voorgelegd; bij elk vers hield ik stil en vroeg naar de uitleg.

3. Taʾwīl als wegdraaien en als uitleg

   Bij nader inzien spreken de twee meningen elkaar niet tegen. Door verschillende vaktermen heeft "taʾwīl" drie betekenissen gekregen. Eén (term van veel latere geleerden in fiqh en usūl): een woord wegdraaien van de sterkere naar de zwakkere mogelijke betekenis, op grond van een bewijs dat erbij komt; dit bedoelen de meeste latere geleerden als ze het over taʾwīl van de eigenschapsteksten hebben. Twee: taʾwīl als uitleg (tafsīr), de gangbare term bij de commentatoren, zoals Ibn Jarīr: "de geleerden van de taʾwīl verschillen". Mujāhid is de imam van de uitleggers; ath-Thawrī zei: als je uitleg van Mujāhid hebt, is dat genoeg. Ash-Shāfiʿī, Aḥmad en al-Bukhārī steunen op zijn uitleg. Zegt hij dus dat de geleerden de taʾwīl van het dubbelzinnige kennen, dan bedoelt hij: de uitleg ervan.

4. Taʾwīl als de werkelijkheid zelf

   Drie: de werkelijkheid waarop het woord uitloopt, zoals "wachten zij op iets anders dan de taʾwīl ervan? Op de dag dat de taʾwīl ervan komt..."; de taʾwīl van wat over het Hiernamaals wordt meegedeeld, is wat er werkelijk gebeurt: Opstanding, afrekening, vergelding, Paradijs en Hel. Zo zei Yūsuf toen zijn ouders en broers zich voor hem neerwierpen: "dit is de taʾwīl van mijn droom van vroeger"; wat werkelijk gebeurde, noemde hij de taʾwīl van de droom. Zo ook ʿĀʾisha: de Profeet ﷺ zei in zijn buiging en neerwerping "Glorie aan U, Allah, onze Heer, en lof aan U; Allah, vergeef mij", en hij "voerde de Koran uit" (yataʾawwal), namelijk "prijs de glorie van je Heer en vraag Hem om vergeving". En Sufyān ibn ʿUyayna: de sunna is de taʾwīl van gebod en verbod.

   Meer uitleg

   De bevolen daad zelf is de taʾwīl van het gebod; het bestaande zelf is de taʾwīl van de mededeling. Daarom zeiden Abū ʿUbayd en anderen: de fiqh-geleerden kennen de taʾwīl beter dan de taalkundigen, zoals bij de uitleg van "ishtimāl aṣ-ṣammāʾ" (een bepaalde verboden manier om je in een kleed te wikkelen): zij weten wat er precies geboden en verboden is, omdat ze de bedoelingen van de Boodschapper ﷺ kennen, zoals volgelingen van Hippocrates en Sībawayh meer van hun bedoelingen weten dan de taal alleen zegt. Maar de taʾwīl van gebod en verbod móét je kennen; die van de mededeling niet. De taʾwīl van wat Allah over Zichzelf meedeelt, is dus Zijn heilige werkelijkheid zelf met de werkelijkheid van Zijn eigenschappen; die van belofte en dreiging is wat er werkelijk gebeurt.

5. We handelen naar het duidelijke en geloven in het dubbelzinnige

   In wat Allah over Zichzelf en de Laatste Dag meedeelt, staan woorden waarvan de betekenis lijkt op wat we op aarde kennen: in het Paradijs zijn vlees, melk, honing, water en wijn. Dat lijkt in woord en betekenis op het aardse, maar is er niet gelijk aan, en de werkelijkheid is anders. Dan zijn Allahs namen en eigenschappen er des te meer vrij van dat de Schepper erdoor gelijk zou worden aan het schepsel, ook al is er een gelijkenis met de namen van de dienaren. Over het afwezige kun je alleen begrijpelijk spreken met woorden waarvan we de betekenis kennen uit het aanwezige, terwijl we weten dat er een verschil is, en dat het verborgene groter is: "wat geen oog zag, geen oor hoorde en in geen mensenhart opkwam".

   Meer uitleg

   Als Allah ons iets verborgens meedeelt, kennen we de betekenis, begrijpen we wat we moeten begrijpen en kunnen we het uitleggen. Maar de werkelijkheid zelf, zoals wat nog niet bestaat en pas op de Dag der Opstanding komt, hoort bij de taʾwīl die alleen Allah kent.

6. Het rijzen is bekend, het hoe is onbekend

   Toen Mālik en andere salaf gevraagd werden naar "de Barmhartige rees boven de Troon", zeiden ze: het rijzen is bekend, het hoe is onbekend, erin geloven is verplicht en ernaar vragen is een innovatie. Rabīʿa, de leraar van Mālik, zei al eerder: het rijzen is bekend, het hoe is onbekend; van Allah komt de uitleg, de Boodschapper moet overbrengen en wij moeten geloven. Zo maakte hij duidelijk dat het rijzen bekend is en het hoe niet. Zulke uitspraken zijn er veel bij de salaf: dienaren kennen het hoe van Allahs eigenschappen niet; alleen Allah weet hoe Hij is. De Profeet ﷺ zei: "Ik kan Uw lof niet tellen; U bent zoals U Zichzelf hebt geprezen", en: "Ik vraag U bij elke naam die U hebt, waarmee U Zichzelf hebt genoemd, die U in Uw Boek hebt neergezonden, die U een van Uw schepselen hebt geleerd, of die U in Uw kennis van het verborgene voor Uzelf hebt gehouden". De betekenissen van de namen die Hij voor Zichzelf hield, kent niemand anders.

7. De namen: één Wezen, verschillende betekenissen

   Allah zegt dat Hij Wetend, Machtig, Horend, Ziend, Vergevend en Barmhartig is. We begrijpen de betekenis en onderscheiden kennis, macht, barmhartigheid, horen en zien; en we weten dat alle namen op hetzelfde Wezen wijzen, terwijl hun betekenissen verschillen. Ze zijn dus gelijk wat het Wezen betreft en verschillend wat de eigenschappen betreft. Zo ook de namen van de Profeet ﷺ (Muḥammad, Aḥmad, al-Māḥī, al-Ḥāshir, al-ʿĀqib) en van de Koran (al-Qurʾān, al-Furqān, al-Hudā, an-Nūr, at-Tanzīl, ash-Shifāʾ). Men verschilde: zijn het synoniemen omdat het om één ding gaat, of verschillende woorden omdat de eigenschappen verschillen, zoals zwaard, scherpe (ṣārim) en Indische kling (muhannad)? Het juiste: synoniem qua ding, verschillend qua eigenschap.

8. De betekenis van iḥkām

   Allah noemt de hele Koran muḥkam én mutashābih, en elders noemt Hij een deel muḥkam en een deel mutashābih. Je moet dus weten welke betekenis voor het geheel geldt en welke voor een deel. "Alif lām rā. Een Boek waarvan de verzen precies zijn gemaakt en daarna uiteengezet"; "Allah zond het mooiste woord neer: een Boek in harmonie, herhaald". Ḥukm is scheiden tussen twee dingen, en wijsheid (ḥikma) scheidt het gelijkende in kennis en daad. Men zegt "ik heb de dwaas ingetoomd" (aḥkamtu) als je hem tegenhoudt, en "het rijdier ingetoomd" als je het een ḥakama geeft: het deel van het hoofdstel rond de kin. Iḥkām van een tekst is precisie: waarheid van leugen scheiden in mededelingen, goed van dwaling in geboden. De hele Koran is in die zin muḥkam; Allah noemt hem "wijs" (ḥakīm) in de zin van rechter: hij vertelt, geeft fatwa, leidt en verkondigt goed nieuws.

9. Algemene en specifieke tashābuh

   De tashābuh die voor de hele Koran geldt, is het tegendeel van de tegenstrijdigheid die in "dan vonden ze er veel tegenstrijdigheid in" wordt ontkend: de delen passen bij elkaar en bevestigen elkaar. Beveelt Hij iets, dan beveelt Hij elders niet het tegendeel, maar hetzelfde, iets gelijks of wat ermee samenhangt; deelt Hij iets mee, dan deelt Hij elders niet het tegendeel mee, tenzij er abrogatie is. Dat is anders dan tegenstrijdige uitspraken die elkaar opheffen. Deze algemene harmonie botst niet met de algemene precisie, maar bevestigt die. De specifieke tashābuh is: iets lijkt in één opzicht op iets anders en verschilt in een ander, zodat sommigen ze verwarren; de specifieke iḥkām is het onderscheid tussen beide.

10. Relatieve dubbelzinnigheid, twijfels en verkeerde analogie

    Sommigen zien het onderscheid niet en voor hen blijft het dubbelzinnig; anderen zien het wel. Dubbelzinnigheid kan dus relatief zijn: voor sommigen wel, voor anderen niet; de geleerden weten wat de verwarring wegneemt, bijvoorbeeld als iemand denkt dat wat in het Hiernamaals beloofd is gelijk is aan wat hij op aarde ziet. Hierbij horen de twijfels (shubuhāt) waardoor mensen dwalen, en ook verkeerde analogie, want dat is iets vergelijken met wat er niet op lijkt. Elke twee dingen komen ergens in overeen en verschillen ergens in; daarom komt de dwaling van mensen uit gelijkenis. Imam Aḥmad zei: mensen vergissen zich meestal door taʾwīl en analogie: taʾwīl bij overgeleverde bewijzen, analogie bij verstandelijke; verkeerde taʾwīl gebeurt bij gelijkende woorden, verkeerde analogie bij gelijkende betekenissen.

11. De eenheid van het bestaan en verwante dwalingen

    Het ging zo ver dat wie beweerde de waarheid, het tawḥīd en de mystieke kennis te bezitten, het bestaan van de Heer verwarde met het bestaan van alles wat bestaat en dacht dat het hetzelfde was. Zij maakten het bestaan van de schepselen gelijk aan dat van de Schepper, terwijl niets verder af staat van gelijkheid, eenheid, versmelting of inwoning dan de Schepper van het schepsel. Zij zijn het meest gedwaald door verwarring: omdat alles wat bestaat het woord "bestaan" deelt, dachten ze dat bestaan één ding is, zonder onderscheid tussen één in werkelijkheid en één in soort. Anderen zeiden uit angst voor vergelijking en samenstelling dat "bestaan" alleen hetzelfde woord is met verschillende betekenissen, tegen alle verstandigen in, die bestaan verdelen in eeuwig en ontstaan. Weer een groep beweerde dat algemene begrippen, zoals "bestaan zonder meer" of "dier zonder meer", buiten het denken bestaan; zo maakten ze wat in het denken is tot iets werkelijks.

    Meer uitleg

    Wie Allah leidt, onderscheidt dingen ook als ze in sommige opzichten overeenkomen, en dwaalt niet door het dubbelzinnige, omdat hij het samenleest met het duidelijke. Zo "Wij" (innā, naḥnu): dat zegt iemand met partners, maar ook één grootse die eigenschappen en helpers heeft en geen partners. Beroept een christen zich op "Wij hebben de Vermaning neergezonden" voor meerdere goden, dan neemt het duidelijke ("jullie god is één God, er is geen god dan Hij") de verwarring weg. Maar de werkelijkheid van de namen, eigenschappen en legers waarop dit wijst, kent alleen Hij: "niemand kent de legers van je Heer dan Hij".

12. Imam Aḥmad en de Jahmiyya

    Dubbelzinnigheid komt voor bij woorden met één gedeelde betekenis en bij woorden met meerdere betekenissen; ze kan verdwijnen door een toevoeging of bepaling, zoals "daarin zijn rivieren van water": dit water wordt aan het Paradijs gekoppeld, maar wat het precies onderscheidt, weten we niet. Zo kent alleen Hij wat Zijn namen en eigenschappen, Zijn werkelijkheid, inhouden. Daarom verweten imams zoals Aḥmad de Jahmiyya dat ze wat hun dubbelzinnig leek een verkeerde taʾwīl gaven, zoals in zijn boek "Weerlegging van de ketters en de Jahmiyya in de dubbelzinnige Koranverzen waaraan zij twijfelden en die zij verkeerd uitlegden". Hij verweet hun de verkeerde taʾwīl, niet taʾwīl als zodanig.

13. De fout van wie taʾwīl helemaal ontkent

    Wie dit niet weet, raakt in de war, zoals een groep die zegt: taʾwīl is onjuist en je moet het woord naar zijn ẓāhir nemen, met "niemand kent de taʾwīl dan Allah" als bewijs. Dat is tegenstrijdig: het vers zegt juist dat er een taʾwīl is die alleen Allah kent, en zij ontkennen elke taʾwīl. De fout: de taʾwīl die Allah voor Zichzelf houdt, is de werkelijkheid. De verwerpelijke taʾwīl is die van de verdraaiers: ze draaien het woord zonder bewijs van zijn betekenis af, beweren dat de ẓāhir een bezwaar heeft dat net zo goed geldt voor wat zij zelf met het verstand bevestigen, en vervangen het door betekenissen die gelijk zijn aan wat ze ontkenden. Is het bevestigde waar, dan ook het ontkende; is het ontkende onmogelijk, dan ook het bevestigde.

14. Werden we aangesproken met het onbegrijpelijke?

    Deze ontkenners denken soms dat we in de Koran werden aangesproken met iets wat niemand begrijpt of wat geen betekenis heeft. Dat is onjuist én tegenstrijdig. Begrijpen we er niets van, dan kunnen we ook niet zeggen dat het een taʾwīl tegen de ẓāhir heeft, want volgens hen is er geen ẓāhir; en we mogen dan ook niet ontkennen dat het op betekenissen wijst die we niet kennen. Bovendien wijst een woord sterker op wat ermee bedoeld is dan op wat niet bedoeld is; wijst het niet eens op het bedoelde, dan zeker niet op het niet-bedoelde. Je kunt dus niet zeggen "dit woord is weggedraaid", laat staan "alleen Allah kent die taʾwīl", tenzij je met ẓāhir bedoelt wat alleen bij schepselen hoort.

    Meer uitleg

    Zeggen ze dan: "er is geen taʾwīl tegen de ẓāhir" of "ze worden naar hun duidelijke betekenis genomen", dan spreken ze zichzelf tegen. Gebruiken ze ẓāhir in één context zonder uitleg in twee betekenissen, dan is dat misleiding. Bedoelen ze met ẓāhir alleen de klank zonder betekenis, dan is taʾwīl ontkennen of bevestigen tegenstrijdig, want wie dat doet, heeft er al een betekenis in begrepen. Met deze indeling blijkt de tegenspraak van veel ontkenners én bevestigers van de eigenschappen.