Uitleg

Alle uitleg tonen

1. Inleiding: de delen van de Koran en de fiqh-tafsīr

   De Koran bestaat volgens de salaf uit drie delen: tawḥīd, de Schepper kennen in Zijn namen, eigenschappen en daden; vermaning (tadhkīr), met belofte en dreiging, Paradijs en Hel en het zuiveren van uiterlijk en innerlijk; en aḥkām, met alle opgelegde plichten, uitleg van nut en schade, en gebod, verbod en aanbeveling. Naast tawḥīd en vermaning bevat de Koran fiqh-regels die de belangen van de mensen in dit leven en het hiernamaals betreffen. Daarom schreven veel geleerden van verschillende scholen een fiqh-tafsīr, onder wie al-Qāḍī Abū Bakr Ibn al-ʿArabī. Zijn boek geldt als een van de belangrijkste werken van de fiqh-tafsīr in de Mālikitische school. De les geeft zijn woorden weer en bespreekt ze kritisch.

2. De auteur: al-Qāḍī Abū Bakr Ibn al-ʿArabī

   Al-Qāḍī Abū Bakr Ibn al-ʿArabī al-Andalusī al-Ishbīlī was een van de grote geleerden van al-Andalus. Hij was rechter van Sevilla, gaf dat later op en legde zich toe op het verspreiden van kennis. Hij overleed vlak bij Fez in 543 n.H., werd daarheen gebracht en daar begraven.

3. Al-Fātiḥa: de recitatie door wie achter de imam bidt

   De Mālikieten hebben drie meningen: (1) Ibn al-Qāsim: hij reciteert haar alleen als de imam stil reciteert. (2) Ibn Wahb en Ashhab: hij reciteert niet. (3) Muḥammad ibn ʿAbd al-Ḥakam: hij reciteert haar achter de imam, maar laat hij het na dan is het gebed geldig; hij zag het blijkbaar als aanbevolen. Volgens Ibn al-ʿArabī is zij verplicht in het stille gebed en verboden in het hardop gebed als hij de imam hoort, omdat hij dan moet zwijgen en luisteren; hoort hij niets, dan reciteert hij, en staat hij ver weg dan geldt het als een stil gebed. De uitleg in de notities: het gebod van de Profeet ﷺ om haar te reciteren is algemeen voor elk gebed en elke situatie; het hardop gebed is daarvan uitgezonderd door de plicht te zwijgen, en voor de rest blijft het algemene gelden. Mālik steunt op de consensus van de mensen van Medina dat men in het hardop gebed niet achter de imam reciteert.

   Meer uitleg

   De notities stellen de geleerden voor: ʿAbd ar-Raḥmān ibn al-Qāsim was twintig jaar bij Mālik, behoort tot de groten van de Egyptische school en is de man van al-Mudawwana al-Kubrā, de fiqh-kwesties die van Mālik werden opgetekend. ʿAbdullāh ibn Wahb was een Mālikitische faqīh in Egypte die meer dan twintig jaar bij Mālik bleef. Abū ʿAmr Ashhab was een Egyptische Mālikitische faqīh en eveneens leerling van Mālik. Muḥammad ibn ʿAbd al-Ḥakam was een Egyptische Mālikiet.

4. Bewijzen om in het hardop gebed niet te reciteren

   Ibn Taymiyya in al-Fatāwā al-Kubrā: als recitatie in het hardop gebed verplicht was voor de volgeling, dan zou één van twee dingen moeten: of hij reciteert tegelijk met de imam, of de imam moet zwijgen tot hij gereciteerd heeft. Er is geen meningsverschil bekend dat de imam niet hoeft te zwijgen voor de recitatie van de volgeling, en tegelijk met hem reciteren is verboden door Koran en Sunna. Een van de sterkste bewijzen is de hadith van Abū Mūsā al-Ashʿarī bij Muslim: «Als hij de takbīr zegt, zeg dan de takbīr, en als hij reciteert, zwijg dan.» De specifieke tekst gaat voor op de algemene: algemeen is «geen gebed voor wie al-Fātiḥa niet reciteert», specifiek is «als hij reciteert, zwijg dan», dat wil zeggen als de imam zo reciteert dat de volgeling kan luisteren.

5. De weerlegging door shaykh Ibn ʿUthaymīn

   Shaykh Ibn ʿUthaymīn antwoordde: het klopt dat «als hij reciteert, zwijg dan» algemeen is, voor al-Fātiḥa en andere verzen, maar dat algemene is beperkt door het algemene «geen gebed voor wie al-Fātiḥa niet reciteert». Ter versterking haalde hij de hadith aan dat de recitatie de Profeet ﷺ zwaar viel omdat sommigen achter hem reciteerden, en dat hij zei: «Doe dat niet, behalve met al-Fātiḥa.» Deze hadith is overgeleverd door Aḥmad; al-Albānī noemde hem zwak, en Yaḥyā ibn Maʿīn zei over een van de overleveraars: hij is geen bewijs. Zo gaat het eigenlijk om twee algemene teksten tegenover elkaar; volgens de uitleg is de tweede hadith hier een beperking van de eerste.

6. Als twee algemene teksten botsen

   Kunnen beide bewijzen verenigd worden, dan is dat het beste. Kan dat niet, dan kijkt men wat eerder en wat later kwam: het latere beperkt het eerdere of heft het op. Zijn verenigen en afwegen onmogelijk, dan kijkt men naar de datum en past men opheffing (naskh) toe. Anders schort men het oordeel op of zoekt men een ander bewijs. In de kantlijn: het is beter te kijken naar de algemene tekst waarop geen uitzondering is gemaakt (al-ʿāmm al-maḥfūẓ).

7. Het āmīn van wie bidt

   Wie bidt is imam, volgeling of alleen. Wie alleen bidt zegt āmīn, daarover is men het eens. De volgeling zegt het in het stille gebed voor zichzelf na zijn eigen recitatie, en in het hardop gebed als zijn imam de recitatie afrondt. Over de imam zei Mālik: «als de imam āmīn zegt, zeg dan āmīn» betekent: als hij de plaats van het āmīn bereikt. ʿAbd al-Malik ibn Ḥabīb, Mālikiet uit Córdoba: de imam zegt āmīn. Zegt de imam āmīn, dan zegt de volgeling het volgens ash-Shāfiʿī hardop, volgens Abū Ḥanīfa en Ibn Ḥabīb stil. Volgens Ibn al-ʿArabī zegt de imam het hardop. Bij al-Bukhārī staat: «tot de moskee galmde (lajja) van het āmīn van de mensen»; lajja is veel stemmen door elkaar, wat alleen gebeurt als de stemmen luid zijn. Ibn Rushd zegt in Bidāyat al-Mujtahid over die hadith: het is een duidelijke tekst over het āmīn van de imam. Ash-Shāfiʿī: hierin ligt dat de imam het hardop moet zeggen, want wie achter hem staan weten alleen wanneer hij het zegt als ze het horen.

8. Wanneer zegt de volgeling āmīn?

   Op grond van «als de imam āmīn zegt, zeg dan āmīn» zegt hij het na de imam, want het voegwoord fa duidt op volgorde met directe opvolging. Maar bij al-Bukhārī staat in de hadith van Abū Hurayra: «Als de imam zegt: ﴿niet van hen op wie toorn rust, noch van de dwalenden﴾, zeg dan: āmīn...» Dan betekent de andere hadith: als hij de plaats van het āmīn bereikt, namelijk ﴿noch van de dwalenden﴾, zeg dan āmīn. De hadith legt zichzelf uit, zoals shaykh Ibn ʿUthaymīn zei.

9. Al-Baqara: "Hij is het die voor jullie alles op aarde schiep" (vers 29)

   Ibn al-ʿArabī: onze geleerden zeiden dat deze soera een van de grootste van de Koran is; ik hoorde een van mijn leraren zeggen: er staan duizend geboden, duizend verboden, duizend regels en duizend berichten in. Om haar rijke fiqh bleef ʿAbdullāh ibn ʿUmar acht jaar bezig haar te leren. Over dit vers zijn er drie meningen: alle dingen zijn verboden tot een bewijs ze toestaat; of toegestaan tot een bewijs ze verbiedt; of ze hebben geen oordeel tot een bewijs komt (opschorting). Men leidde uit het vers af dat dingen in principe toegestaan en rein zijn, omdat het gunsten opsomt. Ibn al-ʿArabī weerlegt dat: "Hij schiep voor jullie" gaat niet over gebruik maar over aanwijzing en overpeinzing, zoals blijkt uit de tekens ervoor en erna: leven geven, doen sterven, scheppen, zich tot de hemel wenden en die vormen. Wie jullie leven gaf en jullie, de hemelen en de aarde schiep, kan jullie ook terugbrengen. Hij zegt: dit bericht over Zijn macht houdt geen verbod, toestemming of opschorting in; het vers dient als aanwijzing om Zijn eenheid aan te tonen.

   Meer uitleg

   Volgens de notities noemt Ibn al-ʿArabī aan het begin van zijn rangschikking van de aḥkām-verzen in al-Baqara het getal zestig.

10. Dingen zijn in principe toegestaan

    Volgens de meerderheid zijn dingen toegestaan tot een bewijs ze verbiedt; volgens Abū Ḥanīfa verboden tot een bewijs ze toestaat. Bewijzen voor de meerderheid zijn de hadith «Wat Allah toestond is toegestaan, wat Hij verbood is verboden, en waarover Hij zweeg is vergeven; aanvaard dus Allahs gunst, want Allah vergeet niets» (al-Bazzār, aṭ-Ṭabarānī en al-Bayhaqī), en het vers uit al-Anʿām: ﴿Zeg: ik vind in wat mij geopenbaard is niets wat verboden is voor wie het eet, behalve dood vlees, vergoten bloed of varkensvlees, want dat is onrein, of een zondige slachting opgedragen aan een ander dan Allah﴾.

11. "Zij die het verbond van Allah verbreken nadat het bekrachtigd was" (vers 27)

    Een verbond (ʿahd) is tweeërlei. Het ene heeft boetedoening: een ʿahd bedoeld als eed om iets te laten of te doen. Het andere niet: een contract waarmee twee partijen zich op een door de sharīʿa toegestane manier binden. Dat mag niet ontbonden of verbroken worden en er bestaat geen boetedoening voor; wie het breekt wordt als verrader opgewekt en voor hem wordt een vaandel opgericht "naar de maat van zijn verraad". Mālik zegt (letterlijk weergegeven): "het verbond met een eed: het ontbinden ervan is niet verboden vanwege het contract"; en dat is bedoeld met ﴿En verbreek de eden niet nadat jullie ze bekrachtigd hebben, terwijl jullie Allah tot borg over jullie gesteld hebben﴾. In de kantlijn: met "eden" in dit vers zijn de eden binnen verbonden en overeenkomsten bedoeld, niet de eden om aan te sporen of te beletten. De geleerden stellen vast dat wie een verbond met Allah sluit en het verbreekt, een grote zonde begaat.

12. Verbonden en contracten bij Ibn Taymiyya en Ibn ʿAbd al-Barr

    Contracten zijn verbonden: vastlegging en verplichting. Shaykh al-Islām Ibn Taymiyya stelt dat ze soms eed én gelofte zijn en soms alleen eed. In al-Fatāwā: verbonden en contracten liggen dicht bij elkaar of betekenen hetzelfde. Zegt iemand: "Ik beloof Allah dat ik dit jaar de ḥajj doe", dan is dat gelofte, verbond en eed; zegt hij: "Ik spreek niet met Zayd", dan is het eed en verbond, geen gelofte. Ibn ʿAbd al-Barr in al-Kāfī: in dit hoofdstuk geldt eerst wat de zweerder bedoelde; had hij geen intentie, dan kijkt men naar de achtergrond (bisāṭ) van zijn verhaal, de aanleiding van de eed, en daarna oordeelt men naar wat bij de mensen van zijn tijd het meest gangbaar is.

13. Nuttig punt: de gelofte en haar boetedoening

    Wie een gelofte doet die hij kan nakomen, moet die nakomen en kan er niet onderuit; daarom verbood de Profeet ﷺ het doen van geloftes. Kan hij haar blijvend niet nakomen, dan geldt wat de Profeet ﷺ zei: «De boetedoening voor een gelofte is de boetedoening voor een eed.» In de uitleg: wellicht valt daaronder ook wie een gelofte deed die hem zeer zwaar valt, zoals voortdurende lichamelijke aanbidding of buitensporige uitgaven; ook hem laten we de boetedoening van een eed betalen om ervan af te komen. Is de gelofte in de vorm van een eed, om zichzelf of een ander iets te beletten of aan te sporen, zoals "als ik met Zayd spreek, moet ik voor Allah de ḥajj doen, of mijn geld weggeven, of een jaar vasten", dan is het een eed: hij mag kiezen tussen nakomen, of breken en de boetedoening voor een eed betalen (al-Mughnī).