De regels voor het uitgezonderde na illā#✎

De naamval van het woord na illā hangt af van wat ervóór staat. Het boek onderscheidt drie categorieën en daarnaast de 'onderbroken' uitzondering.

1. Volledig en bevestigend (tāmm muthbat). De groep wordt genoemd en er staat geen ontkenning, verbod of vraag vóór. Het uitgezonderde staat dan verplicht in de accusatief: qaraʾtu l-kutuba illā wāḥidan, jāʾa r-rijālu illā Muḥammadan. Uit de Koran: «Wij redden hem en zijn familie, behalve zijn vrouw» (al-Aʿrāf 7:83) en «zij dronken ervan, behalve weinigen» (al-Baqara 2:249). Het boek noemt ook een profetische uitspraak, zonder bron: heel mijn gemeenschap wordt vergeven, behalve wie openlijk zondigen (illā l-mujāhirīn). Al-mujāhirīn staat in de accusatief met -īn.

2. Volledig en ontkennend (tāmm manfī). De groep wordt genoemd en er gaat een ontkenning, verbod of vraag aan vooraf. Dan zijn twee vormen mogelijk: de accusatief als uitgezonderde, of de naamval van de groep als bijstelling (badal): mā ḥaḍara ṭ-ṭalabatu illā Zaydan of illā Zaydun, en mā marartu bi-aḥadin illā Zaydan of illā Zaydin.

3. Onvolledig en ontkennend (nāqiṣ manfī, ook mufarragh). De groep is weggelaten. Dan is illā een partikel van beperking (ḥaṣr) zonder werking, en het woord erna krijgt de naamval die het werkwoord ervóór vraagt:

• fāʿil: «niemand loochent ze, behalve de zondaars» (al-Baqara 2:99), «niemand geloofde met hem, behalve weinigen» (Hūd 11:40);
• lijdend voorwerp: mā ʿāqabtu illā l-muqaṣṣirīn;
• nāʾib al-fāʿil: mā kūfiʾa illā l-fāʾiz;
• mubtadaʾ: mā fī l-bayti illā Muḥammad.

De onderbroken uitzondering (munqaṭiʿ). Hier hoort het uitgezonderde niet tot dezelfde soort als de groep. Het uitgezonderde staat dan verplicht in de accusatief: waṣala l-musāfirūna illā ḥaqāʾibahum (de reizigers kwamen aan, behalve hun koffers); «zij bogen neer, behalve Iblīs» (al-Baqara 2:34); «zij hebben er geen kennis van, alleen het volgen van vermoedens» (an-Nisāʾ 4:157).

Kernpunten

• Volledig en bevestigend: het uitgezonderde staat verplicht in de accusatief.
• Volledig en ontkennend: accusatief, of bijstelling met de naamval van de groep.
• Onvolledig en ontkennend (mufarragh): illā beperkt alleen, en het woord krijgt de naamval die het werkwoord vraagt.
• Onderbroken uitzondering (andere soort dan de groep): accusatief verplicht.

Bron: اللغة العربية (٣), les 14, vanaf p. 68.